Newsy

Kapituła Kolegiacka w Kolbuszowej

Wpisany przez ks. Tomasz Gałuszka

W adwentowej atmosferze, podczas uroczystej Mszy roratniej, 13 grudnia 2017 r. bp Jan Wątroba dokonał instalacji nowych kanoników Kapituły Kolegiackiej w Kolbuszowej.

W gronie nowych kanoników po raz pierwszy zasiadł proboszcz kolbuszowskiej Kolegiaty, ks. Lucjan Szumierz. Nowym prepozytem Kapituły w Kolbuszowej został ks. Kazimierz Osak, proboszcz w Kupnie i dziekan dekanatu Kolbuszowa-Wschód.

Pierwsze wzmianki z XVI w.

Pośród prastarych lasów w samym sercu puszczy sandomierskiej, poprzecinanych tu i ówdzie strumyczkami, osiedlali się kowale, hutnicy i rzemieślnicy pracujący przy wytopie żelaza. Mało urodzajne ziemie, z przewagą piasków, nie zachęcały do parania się rolnictwem. Brak szlaków komunikacyjnych, odległe położenie od ważnych ośrodków grodowych, bliska granica z Rusią, to tylko niektóre uwarunkowania zniechęcające do osadnictwa w tej okolicy. Istotny wpływ na ten stan rzeczy miał również fakt, iż tutejsze lasy były przez wiele wieków rewirem łowieckim zastrzeżonym dla polowań władcy. Dlatego też zorganizowane początki akcji osadniczej datuje się na XIV wiek. Wtedy to pojawiła się pierwsza na tych ziemiach parafia Raniżów (obecnie diecezja sandomierska). Najstarszą wzmiankę o tej miejscowości można znaleźć w dokumencie erekcyjnym sąsiedniej parafii Łąka (z 13 lutego 1409 r.) lecz można przypuszczać, iż jej metryka sięga przynajmniej drugiej połowy XIV wieku. Kolejna parafia pod względem czasu założenia to Cmolas. Zachował się jej akt erekcyjny i z niego wynika, iż została ufundowana w 1462 r.

Nieco poźniej, niedaleko Raniżowa i Cmolasu, na jednym z licznych morenowych wzniesień porośniętych drzewami, postawiono krzyż, jako znak i symbol chrześcijaństwa. Życie w puszczy nie należało do łatwych, a nękanej głodem i chorobami ludności wiara w Boga, kult maryjny czy relikwie świętych dawały nadzieję, gdyż wierzono, że obdarzone były mocą pokonywania zła i czynienia cudów. Kościół miał ogromny wpływ na wszystkie dziedziny życia ludzi wieków średnich. Podporządkowana była mu kultura, oświata, filozofia, literatura oraz sztuka. Decydował też o kształtowaniu się nowych cywilizacji, także tej na ziemi kolbuszowskiej. W chwili obecnej dokładna data powstania kościoła w Kolbuszowej jest trudna do sprecyzowania, gdyż nie odnaleziono jej aktu erekcyjnego.

Pierwsza wzmianka o parafii kolbuszowskiej pochodzi z 1516 r., kiedy to w dniu 3 października Stanisław Tarnowski z Rzochowa wysunął na kolbuszowskie probostwo ks. Feliksa z Kolbuszowej. Kilka lat wcześniej, tj. w 1510 roku, odnotowana została parafia Werynia (Vyrynya), którą tworzyły dwie osady: Werynia Wielka i Mała, która 6 lat później została określona nazwą Kolbuszowa (Colbusszowa) – od nazwiska Kolbe (Kolbusz, Kolbuski), jakim był określany tutejszy sołtys. W 1513 r. sołectwo to wykupione zostało za pokaźną kwotę 600 grzywien przez wojewodę krakowskiego, Jana Feliksa Tarnowskiego. Był on potomkiem pochodzącego z Nadrenii rycerza Jakuba Boboli herbu Ogniwo, fundatora kościoła kolegiackiego, kapituły kolegiackiej oraz parafii pw. Wszystkich Świętych w Krakowie (wg. ks. Jana Długosza). Przypuszcza się więc, iż na nadanie kościołowi parafialnemu w Kolbuszowej wezwania Wszystkich Świętych mógł mieć wpływ istniejący od pokoleń w rodzinie Tarnowskich kult wszystkich świętych, a także oddziaływanie krakowskiej kolegiaty pod tym patrocinium.

Prepozytura z kolegią mansjonarzy
Dostrzegając rangę parafii kolbuszowskiej oraz ważną rolę, jaką ten ośrodek religijny pełnił w regionie, w aktach z pierwszej połowy XVIII wieku zaczęto go określać mianem prepozytury. Prawdopodobnie w 1751 r. biskup krakowski Andrzej Stanisław Załuski erygował prepozyturę wraz z kolegią mansjonarzy w Kolbuszowej. Według ustaleń ks. prof. Bolesława Kumora erygowano ją formalnie w 1775 r. Było to jednak odnowienie założenia, bowiem dokument nosi tytuł „Innovatio Erectionis Praepositi et Mansionariorum In Ecclesia Pariochiali Kolbuszovien(si)”.

Przy świątyni parafialnej funkcjonowało kolegium mansjonarskie (mansjonarz, mansjonariusz od łac. maneo – zostaję – w hierarchii kościelnej oznaczał kapłana niższej rangi, wikariusza bez obowiązków kościelnych, który z tytułu zapewnionego utrzymania był zobowiązany trwać na miejscu i pełnić wyznaczone funkcje duszpasterskie i liturgiczne przy katedrach, kolegiatach i znaczniejszych parafiach). Mansjonarze tworzyli niekiedy zespoły, mające swój statut. Do ich obowiązków należało np. codzienne śpiewanie Officjum Parvum de BMV (tzw. „Mały brewiarzyk o NMP”, czyli „Małe godzinki o NMP”) oraz odprawianie Mszy św.). Stanowiło ono kapitułę mniejszą. Na uformowanie się kolbuszowskiej prepozytury niewątpliwy wpływ wywarło przekształcenie się miejscowości w organizm miejski, co wg ks. dr. Sławomira Zycha nastąpiło przed 1694 r.

Kres istnieniu prepozytury przyniosły rozbiory Polski i włączenie ziemii kolbuszowskiej do monarchii habsburskiej. Decyzja o likwidacji prepozytury została podjęta na mocy „reform józefińskich”, czyli reformy administracyjnej, kościelnej, sądowniczej, społecznej, agrarnej, szkolnej i wojskowej, wprowadzonej w Austrii w latach 1780–1790 przez cesarza Józefa II Habsburga. Reformy te miały służyć idei stworzenia nowoczesnego państwa, centralizmu i wewnętrznej konsolidacji państwa, podniesienia jego poziomu gospodarczego i podporządkowaniu państwu Kościoła katolickiego (tzw. józefinizm). Z tegoż powodu zniesiona została kolbuszowska kaplica szpitalna (po przeniesieniu zaczęła pełnić rolę kaplicy cmentarnej) i kasacie poddano oratoria.

Powołanie Kapituły Kolegiackiej
Wierni Kościoła katolickiego zgromadzeni w parafii rzymskokatolickiej pw. Wszystkich Świętych w Kolbuszowej od czasów rozbiorów, aż do chwili obecnej trwają w wierze, bedąc jednocześnie aktywnymi współuczestnikami zmian społecznych, gospodarczych i politycznych, zachodzących w otaczającym ich świecie. Podobnie, jak XVII wieku, uznając rosnące znaczenie parafii kolbuszowskiej, w uroczystość Wszystkich Świętych 1 listopada 2006 r. przez Biskupa Rzeszowskiego Kazimierza Górnego została powołana Kapituła Kolegiacka w Kolbuszowej. Tak ważne wydarzenie zbiegło się nie tylko z uroczystością odpustową kościoła, ale i zbliżającą się piętnastą rocznicą powstania Diecezji Rzeszowskiej, ogłoszonej 25 marca 1992 r. przez papieża Jana Pawła II bullą „Totus Tuus Poloniae Populus”.

Zatwierdzenie statutu nowej Kolegiaty sygnował swym podpisem i pieczęcią bp Kazimierz Górny, określając jednocześnie w tym dokumencie podstawowe zadania nowego organu kolegialnego. Należą do nich przede wszystkim: 1/ sprawowanie uroczystych funkcji w kolegiacie pw. Wszystkich Świętych oraz Sanktuarium Przemienienia Pańskiego w Cmolasie; 2/ wspólnotowa troska o stałą formację kapłańską i poziom duszpasterstwa w oparciu o kult Przemienienia Pańskiego; 3/ propagowanie powołania do świętości wszystkich wierzących na wzór Wszystkich Świętych; 4/ wspieranie Fundacji im. Ks. Wojciecha Borowiusza oraz fundacji charytatywnych, podejmujących troskę o potrzebujących różnorakiej pomocy. Na mocy tego dokumentu Kapituła Kolbuszowska uzyskała osobowość prawną, zarówno w świetle prawa kanonicznego, jak i cywilnego. Bp Kazimierz Górny podniósł także miejscowy kościół pw. Wszystkich Świętych do rangi Kolegiaty, ustanawiając na mocy decyzji z dnia 25 marca 2007 r. w tym miejscu siedzibę kapituły kanoników Kolbuszowskiej Kapituły Kolegiackiej.

Kolbuszowscy kanonicy
Kanonicy (łac. canonicus), to kapłani uhonorowani tą godnością za szczególne zasługi dla Kościoła lokalnego, zobowiązany do sprawowania określonych obrzędów liturgicznych wraz z innymi kanonikami lub miejscowym biskupem. Kanonicy tworzą kapituły katedralne oraz kolegiackie. Zasadniczo dzielą się na: kanoników gremialnych (inaczej rzeczywistych, czyli tytularnych), kanoników honorowych oraz kanoników emerytowanych. Zgodnie z artykułem II Statutu, Kolegium Kapituły, na wzór apostołów, tworzy 12 kanoników gremialnych i kanonicy honorowi w liczbie nieokreślonej. Zmian w składzie personalnym kapituł Diecezji Rzeszowskiej w dniu 28 sierpnia 2017 r. w związku z obchodami jubileuszu 25-lecia istnienia diecezji dokonał ordynariusz Diecezji Rzeszowskiej, bp Jan Wątroba.

Obecnie tytuł kanonika gremialnego Kolbuszowskiej Kapituły Kolegiackiej posiadają: ks. Krzysztof Gac (Sędziszów Młp.), ks. Jan Krzywiński (Medynia Głogowska), ks. Michał Leśniara (Jasionka), ks Jan Lib (Górno), ks. Kazimierz Osak (Kupno), ks. Jan Pępek (Kolbuszowa – Św. Brata Alberta), ks. Jan Prucnal (Sokołów Młp.), ks. Adam Samel (Głogów Młp.), ks. Kazimierz Szkaradek (Nowy Sącz), ks. Lucjan Szumierz (Kolbuszowa – Kolegiata Wszystkich Świętych), ks. Aleksander Śmietana (Nockowa). Grono kanoników honorowych tworzą: ks. Michał Bator (Cmolas), ks. Józef Galant (Nienadówka), ks. Józef Góra (Grybów), ks. Franciszek Kołodziej (Rzeszów), ks. Janusz Kosior (Rzeszów), ks. Stanisław Marczewski (Domatków), ks. Wiesław Rafacz (Rzeszów), ks. Stanisław Samborski (Kosowy), ks. Władysław Sidor (Łąka), ks. Wacław Sopel (Rudna Wielka), ks. Piotr Szczupak (Zaczernie). Status kanonika-emeryta posiadają: ks. Wiesław Augustyn (Niwiska), ks. Eugeniusz Reguła (Góra Ropczycka), ks. Stanisław Ryba (Tarnów). Na czele kapituły stoi prepozyt, wybrany ze swego grona i zatwierdzony przez Biskupa Rzeszowskiego. Tę zaszczytną funkcję w chwili obecnego sprawuje dziekan dekanatu Kolbuszowa-Wschód, ks. Kazimierz Osak.

Strój chórowy kapituły kolegiackiej ściśle określa artykuł III Statutu. Składa się on z sutanny z obszywkami i guzikami koloru fioletowego, komży rzymskiej z fioletowymi obszyciami (rokiety). Ubiór ten uzupełnia mantolet, czyli rodzaj dłuższej pelerynki z wycięciami na ręce oraz łańcuch z dystynktorium, a także biret z fioletowym pomponikiem.

Instalacja nowych kanoników

W takich właśnie strojach zajęli swe miejsca w stallach wszyscy kanonicy Kolbuszowskiej Kapituły Kolegiackiej, zgromadzeni na uroczystości instalacji w swym gronie nowych członków. Obrzędu tego dokonano 13 grudnia 2017 r. podczas Mszy św., celebrowanej przez bp. Jana Wątrobę.
Biskup Rzeszowski przypomniał on, iż według Kodeksu Prawa Kanonicznego, zadaniem kapituły jest sprawowanie uroczystych czynności liturgicznych. Ta prastara instytucja prawna uosabia troskę Kościoła o sprawy kultu. Tytuł kanonika kapłani otrzymują dożywotnio w podzięce za zasługi dla Kościoła. Kanonicy gremialni (w odróżnieniu od honorowych) są wyposażeni w pewne prawa i obowiązki. Mają prawo czynnego i biernego głosu na zebraniach kapituły. Bp Wątroba zauważył jednocześnie, iż w dniu 13. grudnia Kościół katolicki otacza kultem św. Łucję z Syrakuz, która nie chcąc porzucić swojej wiary, sama pozbawiła się oczu. Św. Łucja, zgodnie ze znaczeniem swego imienia, jest orędowniczką duchowego światła. Podstawowym zaś obowiązkiem członków Kapituły jest bycie światłem i przykładem dla innych, poprzez prowadzenie życia zgodnie z ideałami doskonałości kapłańskiej, a także ustawiczne pogłębianie formacji chrześcijańskiej, intelektualnej, duchowej i pastoralnej.

– Tytuł kanonika – mówił proboszcz kolbuszowskiej Kolegiaty, ks. Lucjan Szumierz – jest najwyższym odznaczeniem w diecezji, jaki może dać biskup dla księdza. Jest to wielkie wyróżnienie i uznanie, ale jest to także wielkie zadanie. W podziękowaniu za okazane zaufanie i dar Kościoła diecezjalnego, ks. Szumierz wyraził zobowiązanie do jeszcze większej posługi Kościołowi i Biskupowi diecezjalnemu. Przywodząc na myśl zapis Statutu Kapituły, zaznaczył, że kanonik powinien być świadom odpowiedzialności swojego tytułu oraz jeszcze wierniej służyć Bogu i ludziom poprzez rozwój duszpasterski, a także troskę o wiernych.

Nowym kanonikom Kolbuszowskiej Kapituły Kolegiackiej listy gratulacyjne przekazali: starosta Kolbuszowski, Józef Kardyś, burmistrz Kolbuszowej, Jan Zuba oraz przewodniczący Rady Miejskiej, Krzysztof Wilk.

Pod okiem św. Stanisława
Na zakończenie uroczystości instalacji nowych kanoników Kolbuszowskiej Kapituły Kolegiackiej, bp Jan Wątroba dokonał poświęcenia odnowionej figury św. Stanisława BM. Postać przedstawiona na figurze w kontrapoście, ubrana w złotą mitrę i bogato zdobiony płaszcz, unosi prawą dłoń w geście błogosławieństwa. Zabytkową figurę patrona Polski wykonano pod koniec XVIII wieku z polichromowanego drewna dębowego. Jak wyjaśnia ks. Lucjan Szumierz, rodzaj drewna może świadczyć, iż figura została przywieziona z krajów północnych lub z Niemiec, jako, że w Polsce głównym surowcem snycerskim była lipa. Odnowienie figury wsparli finansowo obecni na uroczystości przedstawiciele władz Powiatu Kolbuszowskiego. Zostanie ona umieszczona w zabytkowej Kaplicy Tyszkiewiczów mieszczącej się na cmentarzu w Kolbuszowej.

Marta Fitał