Wawrzyniec Pilszak urodził się 30 lipca 1850 r. w Grabownicy Starzeńskiej k. Brzozowa. Po ukończeniu szkoły ludowej w Sanoku (1865) i Gimnazjum w Przemyślu (1873), podjął studia filozoficzno-teologiczne w przemyskim Seminarium Duchownym. Uwieńczył je w 1877 r. przyjęciem sakramentu kapłaństwa.
Po święceniach pracował jako wikariusz i nauczyciel religii w następujących parafiach: Jaćmierz (4 VIII – 24 X 1877), Leżajsk (1877-1878) i Błażowa (1878-1880). W latach 1880 – 1881 krótko pełnił obowiązki administratora w Futomie (23 VI – 27 IX 1880), wikariusza w Zręcinie (27 IX – 11 X) i ekspozyta w Wójtowej (11 X 1880 – 8 VI 1881). Od czerwca 1881 do lutego 1888 r. był wikariuszem parafii katedralnej w Przemyślu. Pracował tam też jako katecheta szkoły wydziałowej męskiej. W roku 1888 został katechetą szkoły wydziałowej żeńskiej i zastępcą katechety Seminarium Nauczycielskiego Żeńskiego w Przemyślu. W tym też roku zdał z wyróżnieniem egzamin kwalifikacyjny na katechetę szkół średnich. W dniu 17 lutego 1890 r. na mocy dekretu Prezydium Rady Szkolnej Krajowej został najpierw zastępcą katechety, a następnie, z dniem 20 maja tego samego roku, rzeczywistym katechetą Seminarium Nauczycielskiego Męskiego w Rzeszowie. Na tym stanowisku pozostał, z krótką przerwą podczas I wojny światowej, aż do czasu przejścia na emeryturę w roku 1924.
W życiu kapłańskim pełnił wiele funkcji. Jego posługę zdominowała jednak praca katechetyczna. W związku z tym do jego najważniejszych obowiązków należały: nauczanie religii, głoszenie egzort szkolnych, organizowanie nabożeństw, rekolekcji, wspólnej spowiedzi i Komunii świętej. Nadto pełnił jeszcze wiele innych zadań, m. in. był egzaminatorem Komisji kwalifikacyjnej dla katechetów (od 1891 r.), zastępował dyrektora Seminarium Nauczycielskiego (podczas pierwszej wojny światowej), a także przez kilkanaście lat kierował internatem seminaryjnym, powstałym przy jego współudziale. W jednej z sal tego internatu własnym kosztem urządził kaplicę dla wychowanków. Należy również nadmienić, iż przy jego dużym udziale powstało w Rzeszowie, w 1909 r., lokalne koło Księży Katechetów, któremu przez wiele lat przewodniczył. Brał czynny udział w kursach i spotkaniach katechetycznych. Owocem tego były publikacje specjalistyczne jego autorstwa zamieszczane na łamach periodyków kościelnych, m. in. Uwagi, wygłoszone na kursie Księży Katechetów we Lwowie przy dyskusji o uświadomieniu płciowym, „Kronika Diecezji Przemyskiej”, 7(1907), s. 192-195. W trosce o religijną formację młodzieży opracował i wydał „Katechizm Religii Katolickiej”, który doczekał się dwóch wydań (wyd. 1, Rzeszów 1906; wyd. 2, Rzeszów 1928). Uczestniczył też czynnie w trzech synodach diecezji przemyskiej: w 1902, 1908 i 1914 r.
Ks. Pilszak odznaczał się głęboką wiarą, przywiązaniem do Kościoła katolickiego i patriotyzmem. Te wartości usiłował przekazać wychowankom. Uczył ich przede wszystkim przykładem własnego życia, a zwłaszcza pobożnością, sumiennością i gorliwością. Był dla nich wymagającym, surowym, ale oddanym wychowawcą. Zwalczał też wśród wychowanków tendencje socjalistyczne, wrogie Kościołowi i przezeń potępione. Po przejściu na emeryturę zamieszkał w Rzeszowie. Tam też zmarł 7 września 1933 r.
Literatura:
Archiwum Archidiecezji Przemyskiej, Akta Personalne Kapłanów, Tabela służbowa ks. W. Pilszaka; Acta et statuta synodi dioecesanae premisliensis quam a. D. 1902 diebus 19,20,21,22 mensis Augusti habuit Josephus Sebastianus Pelczar, Premisliae 1903, passim; Akta i statuta Kongregacji Synodalnej, czyli synodu diecezjalnego dwudziestego odbytego w dniach 25,26 i 27 sierpnia 1908 r. w Przemyślu pod przewodnictwem Józefa Sebastiana Pelczara, Przemyśl 1908, passim; Akta Kongregacji Synodalnej, czyli Synodu diecezjalnego dwudziestego pierwszego odbytego w dniach 7, 8 i 9 lipca 1914 r. w Chyrowie pod przewodnictwem Józefa Sebastiana Pelczara, Przemyśl 1916, passim; /rec./, Katechizm Religii Katolickiej, „Kronika Diecezji Przemyskiej”, 28(1928), s. 189-190; Momidłowski S., Ś. p. Ks. Wawrzyniec Pilszak, tamże, 36(1936), s. 63-65; /rec./, M. T., Ks. Wawrzyniec Pilszak, Katechizm katolicki na tle dzieł Deharbe’a, tamże, 6(1906), s. 55-56; /rec./, J. C., Zarys religii katolickiej w formie rozszerzonego katechizmu, tamże, s. 56-57; Ś. p. X. Wawrzyniec Pilszak, „Pod znakiem Chrystusa i Maryi”, 4(1933), nr 2, s. 2-3; Motyka A., Katecheta seminarzystów, „Niedziela Południowa”, 43(2000), nr 42, s. 2; tenże, Pilszak Wawrzyniec (1850-1933), w: Słownik katechetyków polskich XX wieku, red. R. Czekalski, Warszawa 2003, s. 197; tenże, Życie religijne w Rzeszowie w okresie międzywojennym (1918-1939), Lublin-Rzeszów 2000, passim.
Ks. A. Motyka
